Cột mốc phát triển của bé 0-12 tháng: bảng theo dõi cho ba mẹ

Không có hai em bé nào phát triển giống hệt nhau. Có bé bò từ tháng thứ bảy, có bé bỏ qua giai đoạn bò và đi thẳng lúc mười ba tháng — cả hai đều bình thường. Vì vậy cách đọc bài này không phải để chấm điểm con, mà để ba mẹ biết bé đang ở đâu trong một hành trình rất rộng, và biết mình có thể làm gì để đồng hành.

0-3 tháng: thế giới nằm trong tầm 30 cm

Thị lực của trẻ sơ sinh chưa hoàn thiện. Bé nhìn rõ nhất ở khoảng cách 20-30 cm, đúng bằng khoảng cách từ mặt bé tới mặt mẹ khi bú, và bị hút mạnh bởi những mảng tương phản cao. Đó là lý do các bộ thẻ đen trắng lại có sức hấp dẫn kỳ lạ với bé một tháng tuổi trong khi món đồ chơi bảy màu rực rỡ thì không.

Những gì bé làm được trong giai đoạn này:

• Nhìn theo vật di chuyển chậm trong tầm mắt
• Giật mình với tiếng động lớn, quay đầu về phía có giọng nói quen
• Nắm chặt ngón tay người lớn theo phản xạ
• Bắt đầu ngóc đầu lên vài giây khi được đặt nằm sấp

Ba mẹ có thể làm gì: đặt thẻ tương phản cạnh nôi và đổi vị trí vài ngày một lần, nói chuyện với bé khi thay tã, và bắt đầu tập nằm sấp mỗi ngày một chút. Chi tiết về việc tập nằm sấp có trong bài Tummy time cho bé sơ sinh.

3-6 tháng: bàn tay bắt đầu có chủ ý

Đây là quãng thay đổi rõ rệt nhất với người ngoài nhìn vào. Bé không còn chỉ nắm theo phản xạ mà bắt đầu chủ động với tay ra lấy đồ vật, rồi đưa thẳng vào miệng. Miệng lúc này là công cụ khám phá chính, nên ba mẹ cần soi lại mọi thứ trong tầm với của con — thứ gì rồi cũng vào miệng.

Dấu hiệu thường thấy:

• Lẫy được từ ngửa sang sấp và ngược lại
• Cầm được đồ vật nhẹ và chuyển từ tay này sang tay kia
• Bập bẹ những chuỗi âm lặp lại, phản ứng khi được gọi tên
• Cười thành tiếng, thích trò ú oà

Ba mẹ có thể làm gì: cho bé những món nhẹ, dễ cầm, có kết cấu khác nhau. Xúc xắc vải, sách vải mềm, bóng vải hợp với giai đoạn này vì bé chắc chắn sẽ ngậm, mà đồ vải thì giặt lại được.

6-9 tháng: ngồi vững và học quy luật nhân quả

Khi ngồi vững, hai tay bé được giải phóng và trò chơi đổi hẳn tính chất. Bé bắt đầu thích thả đồ vật xuống sàn để nghe tiếng động, gõ hai vật vào nhau, và đặc biệt là lặp đi lặp lại một hành động hàng chục lần. Sự lặp lại đó không phải nghịch — đó là cách bé kiểm chứng một quy luật vừa phát hiện ra.

Giai đoạn này bé cũng bắt đầu hiểu rằng đồ vật vẫn tồn tại kể cả khi bị che đi. Trò ú oà, trò giấu đồ chơi dưới khăn trở nên cực kỳ hấp dẫn vì đúng vào thứ não bé đang xây dựng.

9-12 tháng: đứng, vịn, đi và những âm đầu tiên

Cuối năm đầu tiên, bé thường vịn đứng, men theo thành giường, và có thể đi được vài bước độc lập. Ngón trỏ và ngón cái phối hợp đủ tốt để nhặt vụn bánh — đây là mốc quan trọng của vận động tinh, mở đường cho việc cầm bút vài năm sau.

Về ngôn ngữ, phần lớn bé nói được một vài từ có nghĩa, hiểu nhiều hơn nói rất nhiều, và bắt đầu dùng cử chỉ để giao tiếp: chỉ tay, vẫy tay, đưa đồ cho người lớn.

Khi nào nên hỏi bác sĩ

Bảng cột mốc là tham chiếu, không phải bài kiểm tra. Nhưng có vài dấu hiệu đáng đưa bé đi khám sớm thay vì chờ thêm:

1. Ba tháng tuổi vẫn không nhìn theo vật hay không phản ứng với tiếng động lớn
2. Sáu tháng chưa lẫy được và cơ thể mềm nhũn hoặc cứng đờ bất thường
3. Chín tháng chưa ngồi được dù có hỗ trợ
4. Mười hai tháng chưa bập bẹ, không dùng cử chỉ nào để giao tiếp
5. Bé mất đi một kỹ năng đã từng làm được

Điều cuối cùng là quan trọng nhất: bé đang lùi lại thì luôn cần được khám, dù các mốc khác vẫn ổn.

Đừng biến việc chơi thành bài tập

Cám dỗ lớn nhất khi ba mẹ đọc bảng cột mốc là mua thật nhiều đồ chơi để "đẩy" con qua mốc nhanh hơn. Thực tế thì thứ bé cần nhất trong năm đầu là một người lớn chịu ngồi xuống, nhìn vào mắt bé và phản hồi lại tiếng bé phát ra. Đồ chơi chỉ là cái cớ để cuộc trò chuyện đó diễn ra.

Nếu muốn chọn đồ chơi bám sát từng giai đoạn, ba mẹ có thể xem nhóm đồ chơi cho bé 0-12 tháng — đã được chia sẵn theo kỹ năng bé đang tập.