Bé chậm nói: dấu hiệu ba mẹ hay bỏ qua và cách đồng hành mỗi ngày

Ngôn ngữ là lĩnh vực có khoảng dao động rộng nhất giữa các em bé. Có bé nói câu ba từ lúc mười tám tháng, có bé gần hai tuổi mới bật từ đơn rồi ba tháng sau nói như suối. Cả hai đều có thể bình thường. Nhưng chính vì khoảng dao động rộng nên nhiều gia đình chờ quá lâu, trong khi giai đoạn can thiệp hiệu quả nhất lại nằm ở những năm đầu.

Những mốc đáng chú ý

Không cần thuộc lòng, chỉ cần biết vài điểm neo:

• 12 tháng: bé bập bẹ có ngữ điệu, dùng cử chỉ như chỉ tay, vẫy tay, đưa đồ cho người khác
• 18 tháng: nói được khoảng mười tới hai mươi từ đơn, hiểu và làm theo yêu cầu đơn giản
• 24 tháng: ghép được hai từ, vốn từ khoảng năm mươi từ trở lên, người trong nhà hiểu được phần lớn
• 36 tháng: nói câu ba đến bốn từ, người ngoài hiểu được phần lớn, kể lại được việc vừa xảy ra

Dấu hiệu nên đi khám sớm

Điều quan trọng hơn số lượng từ là cách bé giao tiếp. Một bé nói ít nhưng chỉ tay, kéo tay mẹ, nhìn vào mắt, đưa đồ khoe — bé đó đang giao tiếp tốt và thường chỉ chậm phần diễn đạt. Ngược lại, các dấu hiệu sau đáng được đánh giá chuyên môn, không nên chờ:

1. Sau 12 tháng bé không dùng cử chỉ nào để giao tiếp, không chỉ tay
2. Bé ít hoặc không giao tiếp bằng ánh mắt
3. Bé không phản ứng khi được gọi tên dù thính lực bình thường
4. Sau 18 tháng bé hiểu rất ít lời nói của người quen
5. Bé mất đi từ hoặc kỹ năng đã từng có
6. Sau 24 tháng bé chưa ghép được hai từ

Việc đầu tiên nên làm là kiểm tra thính lực. Nghe kém mức nhẹ rất dễ bị bỏ sót và là nguyên nhân có thể xử lý được.

Bảy việc làm ở nhà mỗi ngày

Thuật lại mọi việc đang làm. Vừa làm vừa nói bằng câu ngắn, rõ: "Mẹ mở tủ lạnh. Lạnh quá. Mẹ lấy quả cà chua". Bé cần nghe rất nhiều lời nói hướng trực tiếp vào mình.

Chờ lâu hơn mức thấy thoải mái. Sau khi hỏi, đếm thầm tới bảy. Người lớn thường trả lời hộ trước khi bé kịp tổ chức câu.

Đừng đưa ngay khi bé chỉ. Nếu bé chỉ vào cốc nước, hãy nói "Con muốn nước à? Nước." rồi chờ một nhịp. Bé không cần nói đúng mới được uống, nhưng cần một khoảng trống để thử.

Mở rộng câu của bé. Bé nói "xe", ba mẹ đáp "xe màu đỏ". Bé nói "mẹ bế", ba mẹ đáp "mẹ bế con lên nhé". Mỗi lần thêm một bậc, không thêm nhiều hơn.

Hạn chế câu hỏi kiểm tra. "Cái gì đây?" lặp lại nhiều lần tạo áp lực. Thay bằng bình luận: "Ồ, con voi to quá".

Hát và đọc thơ có vần. Nhịp điệu và sự lặp lại làm bé dễ đoán trước từ tiếp theo, và nhiều bé bật từ đầu tiên trong lúc hát chứ không phải lúc nói.

Giảm tiếng ồn nền. Tắt tivi khi không ai xem. Trẻ khó tách lời nói khỏi tiếng ồn hơn người lớn nhiều.

Thẻ hình dùng thế nào cho đúng

Thẻ từ vựng hữu ích nếu được dùng như một trò chơi chung, không phải một bài kiểm tra. Bày hai thẻ ra và nói "con đưa mẹ thẻ con gà nhé" thay vì "thẻ này là gì". Vui vẻ dù bé đưa thẻ nào. Bộ thẻ học flashcard song ngữ hoặc bất kỳ bộ thẻ nào có hình rõ ràng đều dùng được theo cách này.

Với gia đình dùng hai ngôn ngữ: song ngữ không gây chậm nói. Điều nên giữ là mỗi người lớn nhất quán với một ngôn ngữ để bé có mốc tham chiếu rõ ràng.

Đi khám không có nghĩa là có vấn đề

Một buổi đánh giá ngôn ngữ chủ yếu cho ba mẹ hai thứ: sự yên tâm nếu mọi thứ ổn, hoặc một kế hoạch cụ thể nếu cần hỗ trợ. Cả hai đều tốt hơn nhiều so với việc chờ thêm sáu tháng trong lo lắng.